C. Մեծ պալատի գնահատականը

1. Ընդհանուր սկզբունքները

118. Դատարանը նշում է, որ 6-րդ հոդվածի 3 (դ) կետում առկա երաշխիքները այս դրույթի 1-ին կետում ամրագրված` արդար դատաքննության իրավունքի հատուկ կողմերն են, և որ  արդար դատաքննության ցանկացած գնահատական տալիս պետք է հաշվի առնել այս դրույթը: Բացի այդ, Դատարանի` 6-րդ հոդվածի 1-ին կետով սահմանված հիմնական խնդիրը քրեական դատաքննության ընդհանուր արդարության գնահատումն է (տե´ս Թասքեթն ընդդեմ Բելգիայի գործով վճիռը [GC], թիվ 926/05, կետ 84, 2010թ, նոյեմբերի 16, այլ հղումների համար տե´ս այստեղ): Այս գնահատականը կազմելիս Դատարանը կդիտի դատաքննությունը որպես ամբողջություն` հաշվի առնելով պաշտպանության կողմի իրավունքները, ինչպես նաև հանրության և զոհերի շահերը` ապահովելու հանցանքի պատշաճ հետապնդում (տե´ս Գաֆգենն ընդդեմ Գերմանիայի գործով վճիռը [GC], թիվ 22978/05, կետ 175, ՄԻԵԴ 2010- …) և անհրաժեշտության դեպքում վկաների իրավունքները (տե´ս Դորսոնը, մեջբերված վերևում, կետ 70): Այս համատեքստով նշվում է նաև, որ ապացույցի թույլատրելիության հարցը պետք է կարգավորվի ազգային օրենսդրության և ազգային դատարանների կողմից, իսկ Դատարանի միակ խնդիրը քննելն է` արդյոք դատավարությունը արդար է ընթացել, թե ոչ (տե´ս Գաֆգենը, մեջբերված վերևում, կետ 162, հղումների համար տե´ս այստեղ):

6-րդ հոդվածի 3 (դ) կետում ամրագրված սկզբունքին համաձայն մինչ ամբաստանյալին դատապարտելը նրա դեմ ուղղված բոլոր ապացույցները պետք է իր ներկայությամբ պատշաճ կերպով ներկայացվեն բաց դատալսման ընթացքում, որտեղ ամբաստանյալը ունենա հակառակ փաստարկներ ներկայացնելու հնարավորություն: Բացառություններ այս սկզբունքից հնարավոր են, բայց դրանք չպետք է խախտեն պաշտպանության կողմի իրավունքները, համաձայն որոնց, որպես կանոն, ամբաստանյալին պետք է տրվի վկայի` իր դեմ ուղղված վկայությանը վիճարկելու և վկային հարցաքննելու պատշաճ հնարավորություն թե´ այն ժամանակ, երբ վկան տալիս է իր վկայությունը և  թե´ դատաքննության հետագա փուլում (տե´ս Լուկան, մեջբերված վերևում, կետ 39. Սոլակովն ընդդեմ «Մակեդոնիայի Նախկին Հարավսլավական Հանրապետության» գործով վճիռը, թիվ 47023/99, կետ 57, ՄԻԵԴ  2001-X):

Վաղուց ի վեր հաստատված նման մի սկզբունք կա Անգլիայի և Ուելսի ընդհանուր իրավունքում (տե´ս 5-րդ կետում Լորդ Բինգամի` Ռ-ն ընդդեմ Դեյվիսի վճռի վերաբերյալ դիտարկումները` ամփոփված 49-րդ կետում):

119. Դատարանի նախադեպային իրավունքի առնչությամբ վերոհիշյալ ընդհանուր սկզբունքից բխում են երկու պահանջներ: Նախ` վկայի չներկայանալու համար պետք է լինի հիմնավոր պատճառ: Երկրորդ, երբ դատապարտումը բացառապես կամ որոշիչ աստիճանով հիմնված է ցուցմունքների վրա, որոնք տրվել են անձի կողմից, որին ամբաստանյալը քննելու հնարավորություն չի ունեցել թե´ նախաքննության ընթացքում և թե´ դատաքննության ժամանակ, պաշտպանության կողմի իրավունքները կարող են սահմանափակվել մի աստիճանի, որն անհամատեղելի է 6-րդ հոդվածով նախատեսված երաշխիքների հետ (այսպես կոչված «միակ կամ որոշիչ կանոն»): Դատարանը ստորև կքննի` արդյոք այդ կանոնը պետք է համարել բացարձակ, որի խախտումը ինքնաբերաբար կհանգեցնի այն եզրակացության, որ դատաքննությունը արդար չի եղել, քանի որ խախտվել է Կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածի 1-ին կետը:

2. Արդյոք կա վկայի չներկայանալու հիմնավոր պատճառ

120. Բացակա վկայի վկայությունն ընդունելու հիմնավոր պատճառի անհրաժեշտությունը առաջնային հարց է, որը պետք է քննել մինչ որոշելը, թե արդյոք այդ վկայությունը միակն է և որոշիչ: Նույնիսկ այն դեպքում, երբ բացակա վկայի վկայությունը չի եղել միակ և որոշիչ, դատարանը նորից գտել է, որ տեղի է ունեցել 6−րդ հոդվածի 1−ին և 3 (դ) կետերի խախտում, երբ վկային քննել չկարողանալու հիմնավոր պատճառ չի եղել (տե´ս, օրինակ, Լուդին ընդդեմ Շվեյցարիայի գործով  վճռում, հունիսի 15, 1992թ, շարք Ա թիվ 238, Միլդը և Միրտանեն ընդդեմ Ֆինլանդիայի գործով վճիռը, թիվ 39481/98 և 40227/98, հուլիսի 26, 2005թ. Բոնևն ընդդեմ Բուլղարիայի գործով վճիռը, թիվ 60018/00,  հունիսի 8, 2006թ. և Պելոն ընդդեմ Էստոնիայի, թիվ 11423/03, ապրիլի 12, 2007թ): Սրա պատճառն այն է, որ, որպես կանոն, վկաները պետք է վկայություն տան դատավարության ընթացքում և, որ ողջամիտ ջանքեր պետք է ներդրվեն երաշխավորելու նրանց ներկայությունը: Ուստի, երբ վկաները չեն ներկայանում տալու կենդանի վկայություն, անհրաժեշտ է տեղեկանալ` արդյոք այդ բացակայությունն արդարացված է, թե ոչ: Վկայի չներկայանալու մի շարք պատճառներ կարող են լինել, բայց սույն դեպքերում անհրաժեշտ է հաշվի առնել միայն մահվան կամ վախի պատճառով բացակայությունը:

121. Պարզ է, որ այն դեպքում, երբ վկան մահանում է, որպեսզի հաշվի առնեն իր վկայությունը, անհրաժեշտ կլինի ներկայացնել նրա վկայությունը (տե´ս, օրինակ, Ֆերանտելին և Սանտանգելոն ընդդեմ Իտալիայի գործով վճիռը, օգոստոսի 7, 1996թ, կետ 52, վճիռների և որոշումների զեկույցները 1996−III. Միկան ընդդեմ Շվեդիայի (որոշում), կետ 37, թիվ 31243/06 հունվարի 27, 2009թ):

122. Վախի պատճառով բացակայությունը պահանջում է ավելի խորը քննություն: Պետք է տարբերել երկու տեսակի վախ. Վախ, որը վերագրելի է ամբաստանյալի կամ նրա անունից գործող այլ անձանց կողմից կատարված սպառնալիքներին կամ այլ գործողություններին և վախ, որը վերագրելի է այն ավելի ընդհանուր վախին, թե ինչ կպատահի, երբ վկան վկայություն տա դատավարության ժամանակ:

123. Երբ վկայի վախը վերագրելի է ամբաստանյալին կամ նրա անունից գործող անձանց, ապա ճիշտ է թույլ տալ, որ այդ վկայի վկայությունը ներկայացվի դատավարությանը առանց վկայի կողմից կենդանի վկայություն տալու կամ ամբաստանյալի կամ նրա ներկայացուցիչների կողմից քննվելու անհրաժեշտության, եթե նույնիսկ այդ վկայությունը ամբաստանյալի դեմ ներկայացված միակ և որոշիչ վկայությունն է: Թույլ տալը, որ ամբաստանյալն օգտվի վկաների մեջ առաջացրած վախից, անհամատեղելի է տուժող և վկաների իրավունքների հետ: Ոչ մի դատարան չպետք է թույլ տա, որ իր դատաքննության արդարությունը խաթարվի նման կերպ: Հետևաբար, ամբաստանյալին, որը նման կերպ է վարվել, պետք է դիտարկել որպես անձ, ով հրաժարվել է վկային քննելու` 6−րդ հոդվածի  3(դ) կետով սահմանված իր իրավունքից: Նույն եզրակացությունը պետք է կիրառել, երբ սպառնալիքները կամ գործողությունները, որոնք հանգեցնում են նրան, որ վկան վախենա վկայություն տալ, կատարվում են անձանց կողմից, ովքեր գործում են ամբաստանյալի անունից կամ նրա իմացությամբ և հավանությամբ:

Հորնքեսլը և այլոց գործում Գերագույն դատարանը գտել է, որ ցանկացած դատարանի համար դժվար է համոզված լինել, որ ամբաստանյաալը սպառնացել է վկային: Դատարանը չի թերագնահատում այն դժվարությունները, որոնք կարող են առաջ գալ որոշելիս` արդյոք որոշակի գործում ամբաստանյալը կամ նրա գործընկերները պատասխանատու են սպառնալու կամ վկայի մեջ ուղղակիորեն վախ սերմանելու համար: Սակայն Թահերիի գործն ինքնին ցույց է տալիս, որ արդյունավետ քննության շնորհիվ այդպիսի դժվարությունները հաղթահարելի են:

124. Դատարանի նախադեպային իրավունքը ցույց է տալիս, որ վկաները հիմնականում ունենում են վկայություն տալու ընդհանուր վախ և ոչ թե վախ, որը ուղղակիորեն վերագրելի է սպառնալիքներին, որոնք արվում են ամբաստանյալի կամ նրա գործակալների կողմից: Օրինակ, շատ գործերում վախը վերագրվել է ամբաստանյալի կամ իր համախոհների վատ համբավին (տե´ս, օրինակ, Ձելիլին ընդդեմ Գերմանիայի գործով վճիռը (որոշում), թիվ 15065/05, սեպտեմբերի 29, 2009թ): Ուստի կարիք չկա, որ վկայի վախը ուղղակիորեն վերագրելի լինի ամբաստանյալի կողմից արված սպառնալիքներին որպեսզի վկան ազատվի դատավարության ընթացքում վկայություն տալուց: Ավելին, մեկ այլ անձի մահվան կամ մարմնական վնասվածքի կամ ֆինանսական կորստի վախը տեղին նկատառումներ են որոշելիս` արդյոք վկայից պետք է պահանջել տալ բանավոր վկայություն: Սակայն սա չի նշանակում, որ վկայի ցանկացած սուբյեկտիվ վախ կբավականացնի: Գործը քննող դատավորը պետք է իրականացնի պատշաճ հարցում նախ պարզելու` արդյոք այդ վախն ունի օբյեկտիվ հիմքեր և հետո որոշելու` արդյոք կան այդ օբյեկտիվ հիմքերի մասին վկայող ապացույցներ (տե´ս, օրինակ, Կրասնիկին ընդդեմ Չեխիայի Հանրապետության  գործով վճիռը, թիվ 51277/99, կետեր 80−83,  փետրվարի 28, 2006թ, որտեղ Դատարանը գոհ չէր այն փաստից, որ ներպետական դատարանները իրականացրել էին վկաների վախի պատճառների քննություն մինչ նրանց անանունություն շնորհելը):

125. Նշելով, թե ինչպես է վկայի բացակայությունը բացասաբար ազդում պաշտպանության կողմի իրավունքների վրա` Դատարանը կշեշտեր, որ երբ վկան չի քննվել դատաքննության ցանկացած առաջնային փուլում, վկայի գրավոր ցուցմունքը դատավարության ժամանակ կենդանի վկայության փոխարեն թույլատրելը պետք է լինի որպես վերջին աղբյուրի միջոց: Մինչ վկան կազատվի վկայություն տալուց վախի հիմքով գործը քննող դատավորը պետք է համոզվի, որ բոլոր առկա այլընտրանքները, ինչպիսիք են վկայի անանունությունը և այլ հատուկ միջոցառումներ, անհարմար են կամ անարդյունավետ:

3. Միակ կամ որոշիչ կանոն

(ա) Ընդհանուր նկատառումներ

126. Դատարանը նշում է, որ սույն գործերն առնչվում են միայն բացակա վկաներին, որոնց գրավոր վկայությունները հրապարակվել են դատաքննության ժամանակ: Դատարանի խնդիրը չէ ին աբստրակտո քննելը ընդհանուր իրավունքի` ասեկոսեների դեմ ուղղված կանոնը, ոչ էլ ընդհանուր ձևով քննելը` արդյոք Անգլիայի քրեական օրենքում այժմ գործող այդ կանոնի բացառությունները համատեղելի են Կոնվենցիայի հետ: Ինչպես Դատարանն է շեշտել (կետ 118), 6−րդ հոդվածը, որպես այդպիսին չի սահմանում, ապացույցի թույլատրելիության վերաբերյալ որևէ կանոն, որը հիմնականում ազգային օրենսդրության կարգավորման հարց է:

127. Դատարանը նաև նշում է, որ սույն գործերում մտահոգված չէ վկայությամբ, որը արվել է դատավարության ժամանակ վկաների կողմից, որոնց ինքնությունն անհայտ է ամբաստանյալին (անանուն վկայություն): Չնայած անանուն և բացակա վկաների կողմից բարձրացված խնդիրները նույնը չեն, երկու իրավիճակները սկզբունքորեն տարբեր չեն, քանի որ, ինչպես գտել է Գերագույն դատարանը, դրանցից յուրաքանչյուրը հանգեցնում է պաշտպանյալի համար հնարավոր վտանգի: Հիմնական սկզբունքն այն է, որ պաշտպանյալը պետք է քրեական դատավարության ժամանակ ունենա իր դեմ ուղղված վկայությունը վիճարկելու արդյունավետ հնարավորություն:  Այս սկզբունքը ոչ միայն պահանջում է, որ պաշտպանյալը պարզապես իմանա իրեն մեղադրողների ինքնությունը, որպեսզի կարողանա վիճարկել նրանց անաչառությունը և արժանահավատությունը, այլև պահանջում է, որ պաշտպանյալը կարողանա ստուգել նրանց վկայության ճշմարտացիությունը և վստահելիությունը, իր ներկայությամբ նրանց բանավոր քննելով վկայի` վկայություն տալու ժամանակ կամ էլ դատավարության հետագա այլ փուլերում:

128. Միակ և որոշիչ կանոնի սերմերը գտնվում են Անտերպերտինջերն ընդդեմ Ավստրիայի գործով վճռում (նոյեմբերի 24, 1986թ, կետ 33, շարք Ա, թիվ 110), որը նույնպես հիմնավորում է առաջարկում թեստի կիրառման համար. եթե ամբաստանյալի դատապարտումը միայն կամ հիմնականում հիմնված  է վկայության վրա, որն արվել է վկայի կողմից, ում ամբաստանյալը չի կարող հարցաքննել դատավարության որևէ փուլում, նրա պաշտպանության իրավունքները անհարկի սահմանափակվում են:  Ինչպես նշվել է Գերագույն դատարանի կողմից Դատարանի ավելի վաղ  նախադեպային իրավունքում, որտեղ կանոնի վերաբերյալ ընդհանուր պատկերացում է տրվել բացակա կամ անանուն վկաների դեպքերում, 6-րդ հոդվածի 3 (դ) կետի արձանագրված խախտումը առնվազն մասամբ հիմնված է եղել այն փաստի վրա, որ հիմնավորում չի եղել համապատասխան վկային չկանչելու կամ ինքնությունը չբացահայտելու համար: Դորսոնի գործով վճռում, որը մեջբերված է վերևում, դատարանն առաջին անգամ որոշեց, որ նույնիսկ այն գործերում, որոնց դեպքում վկային չկանչելու հիմնավորում է եղել, դատապարտումը, որը բացառապես կամ որոշիչ աստիճանով հիմնված է այդ վկայի վկայության վրա, անարդար կլիներ:

(բ) Առարկություններ միակ կամ որոշիչ կանոնի վերաբերյալ

 129. Ինչ վերաբերում է Հորնքեսլը և այլոց գործով Գերագույն դատարանի վճռին, Կառավարությունը վիճարկում է միակ կամ որոշիչ կանոնը կամ Պալատի կողմից դրա կիրառումը սույն գործերում  չորս հիմնական հիմքերով:

Առաջինը, վիճարկում են, որ ընդհանուր իրավունքը ապացույցի վերաբերյալ` Կոնվենցիայի` ուժի մեջ մտնելուց շատ ավելի առաջ ստեղծված կանոններով, որոնք անօրինական են համարում ասեկոսեի ընդունումը, պաշտպանում էին արդար դատաքննության այն կողմը, որը նախատեսված է երաշխավորել 6-րդ հոդվածի 3 (դ) կետով առանց միակ կամ որոշիչ կանոնի կիրառման անհրաժեշտության: Հակառակ դրան քաղաքացիական իրավունքի  երկրները չունեին ապացույցի վերաբերյալ այդպիսի կանոններ: Ուստի 6-րդ հոդվածի 3 (դ) կետը հիմնականում ազդում էր վարույթների վրա, որոնք տեղի էին ունենում մայրցամաքային համակարգերում, որոնք էլ նախկինում թույլ էին տալիս, որ ամբաստանյալը դատապարտվի` վկայի կողմից արված վկայության հիմքով, որը վիճարկելու հնարավորություն ամբաստանյալը չի ունեցել:

Երկրորդ, ասում են, որ դրա կիրառումը առաջ է բերում գործնական խնդիրներ. Պալատը բավարար ճշգրտությամբ չի բացատրել, թե երբ է ապացույցը համարվում որոշիչ, որպեսզի գործը քննող դատավորը կարողանա միակ կամ որոշիչ կանոնը կիրառել գործնականում: Հավասարապես պատշաճորեն չեն քննվել այն գործնական խնդիրները, որոնք առաջ կգային ընդհանուր իրավունքի համակարգում այդ կանոնի կիրառման արդյունքում, ինչպես օրինակ Անգլիայի և Ուելսի ընդհանուր իրավունքի համակարգերում:

Երրորդ, ասում են, որ պատշաճորեն չի քննարկվել կանոնի հիմքում ընկած սկզբունքը, որն էլ հիմնված է այլ թյուր ենթադրության վրա, որ գործի համար մեծ կարևորություն ներկայացնող բոլոր գրավոր վկայությունները կամ անվստահելի են կամ էլ վկային խաչաձև հարցաքննելու հնարավորության բացակայության դեպքում չեն կարող պատշաճորեն գնահատվել:

Եվ վերջապես, նշվում է, որ Պալատը կիրառել է կանոնը ավելորդ խստությամբ և, որ այն ամբողջությամբ չի վերլուծել Անգլիայում և Ուելսում առկա երաշխիքները, ինչպես նաև հաշվի չի առել ընդհանուր իրավունքի երկրների և Կոնվենցիայի անդամ մյուս պետությունների դատավարությունների միջև առկա  տարբերությունները:

Դատարանը հերթականությամբ կանդրադառնա այս փաստարկներից յուրաքանչյուրին:

130. Ինչ վերաբերում է առաջին փաստարկին` Դատարանն ընդունում է, որ միակ կամ  որոշիչ կանոնը միգուցե առաջացել է այնպիսի իրավական համակարգերի համատեքստում,  որոնք թույլ են տալիս, որ ամբաստանյալը  դատապարտվի վկայության հիմքով, որն արվել է վկայի կողմից, որի վկայությունը վիճարկելու հնարավորություն ամբաստանյալը  չի ունեցել. իրավիճակ, որը չէր առաջանա, եթե կիրառվեր ընդհանուր իրավունքի` ասեկոսե ապացույցի դեմ ուղղված խիստ կանոնը: Սակայն Դատարանը նշում է, որ սույն գործերն առաջացել են հենց այն պատճառով, որ Անգլիայի և Ուելսի իրավական համակարգերը հրաժարվել են ընդհանուր իրավունքի` գրավոր վկայության դեմ ուղղված խիստ կանոնից: Կանոնի բացառություններ են ստեղծվել, հատկապես 1988 և 2003թթ կնքված ակտերում, որոնք թույլ էին տալիս Ալ−Քավայայի գործում Ս.Թ.−ի գրավոր վկայության և Թահերիի գործում Թ−ի գրավոր վկայությունների ընդունումը (տե´ս վերը կետեր 41 և 44):  Դատարանը ընդունում է, որ գրավոր վկայության դեմ ուղղված խիստ կանոնի մեղմացումը ուղեկցվել է օրենքով սահմանված երաշխիքներով, ուստի սույն գործում գլխավոր հարցն այն է, թե արդյոք այս երաշխիքների կիրառումը բավական է դիմումատուների` 6−րդ հոդվածի 1−ին և 3(դ) կետերով սահմանված իրավունքները երաշխավորելու համար: Սրանից հետևում է, որ, չնայած Դատարանի համար կարևոր է հարգել իրավական համակարգերի և ընթացակարգերի էական տարբերությունները` այդ թվում քրեական դատավարություններում ապացույցների թույլատրելիության վերաբերյալ տարբեր մոտեցումները, ի վերջո  այն պետք է կիրառի  6−րդ հոդվածի 1−ին և 3(դ) կետերով սահմանված քննման նույն չափանիշները` անկախ այն իրավական համակարգից, որից առաջացել է գործը:

131. Երկրորդ, ինչ վերաբերում է կանոնի ճշգրտության ենթադրյալ պակասին, դատարանը նշում է, որ «միակ» բառը ամբաստանյալի դեմ ուղղված միակ վկայության իմաստով (տես, օրինակ, Սաիդին ընդդեմ Ֆրանսիայի գործով վճիռը, 1993 թ. սեպտեմբերի 20, A no. 261-C), ըստ էության, դժվարություններ առաջ չի բերում: Գլխավոր քննադատությունը ուղղված է «որոշիչ» բառին: «Որոշիչ»−ը (կամ դետերմինանտե) այս համատեքստում նշանակում է ավելին, քան «ապացուցողական նշանակություն ունեցող»: Այն նաև նշանակում է ավելին քան, որ  առանց տվյալ ապացույցի դատապարտման հնարավորությունները կնվազեին, իսկ արդարացմանը մեծանան. թեստ, որը, ինչպես Վերաքննիչ դատարանն է նշում Հորնքեսլը և այլոց գործում, կնշանակեր, որ իրականում բոլոր վկայություններն ընդունելի են (տե´ս կետ 54): Փոխարենը «որոշիչ» բառը պետք է նեղ իմաստով հասկանալ որպես այնպիսի նշանակության կամ կարևորության ապացույց, որը հավանական է, որ որոշիչ լինի գործի արդյունքի համար: Այն դեպքում, երբ վկայի չստուգված վկայությանը օժանդակում է այլ հաստատող ապացույց, գնահատումն առ այն` արդյոք այն որոշիչ է, կախված կլինի օժանդակող վկայության ուժից. որքան ուժեղ է հաստատող ապացույցը, այնքան քիչ հավանական է, որ բացակա վկայի վկայությունը համարվի որոշիչ:

132. Նաև վիճարկվում է, որ միակ կամ որոշիչ կանոնը չի կարող կիրառվել առանց ընդհանուր իրավունքի համակարգում ավելորդ գործնական դժվարությունների: Հորնքեսլը և այլոց գործում Գերագույն դատարանը գտել է, որ որոշակի վկայություն որոշիչ չհամարելու պարտականությունը կատարելը բավականին դժվար է հմուտ դատավորի համար, բայց եթե կանոնը կիրառվեր երդվյալ ատենակալների մասնակցությամբ անցկացվող դատավարության համատեքստում, այն կիրառելու միակ գործնական ձևը կլիներ այն որպես թույլատրելիության կանոն կիրառելը. դատավորի համար դժվար խնդիր կլիներ ստիպված լինել անթույլատրելի համարել վկայի կողմից արված ցանկացած որոշիչ վկայություն. գործը քննող դատավորը պետք է որոշում կայացներ չթույլատրելու ցանկացած ապացույց, որը կարող էր դառնալ որոշիչ, ինչը դժվար կլիներ իրականացնել: Ինչ վերաբերում է Վերաքննիչ դատարանին կամ Եվրոպական դատարանին կարծիք կար, որ հաճախ անհնար էր որոշել` արդյոք որոշակի գրավոր վկայությունը դատապարտման միակ և որոշիչ հիմքն էր այն դեպքում, երբ երդվյալ ատենակալների վճռի համար հիմնավորումներ չէին ներկայացվում:

133. Դատարանն ընդունում է, որ դատավորի համար կարող է դժվար լինել մինչ դատավարությունը  որոշել` արդյոք վկայությունը որոշիչ կլիներ առանց հնարավորություն ունենալու ամբողջությամբ քննել և ծանր ու թեթև անել դատավարության ժամանակ ներկայացված բոլոր ապացույցները :

134. Սակայն այն բանից հետո, երբ մեղադրող կողմը եզրափակում է գործը, գործը քննող դատավորը կարող է գնահատել չստուգված վկայության նշանակալիությունը և կարևորությունը` համեմատելով այն մեղադրյալի դեմ մյուս ապացույցների հետ: Ընդհանուր իրավունքի համակարգերում դատավարության ավարտին հաճախ գործը քննող դատավորը պետք է հաշվի առնի` արդյոք բավականին փաստեր կան ամբաստանյալին դատապարտելու համար: Որպես այդ գործընթացի մի մաս նրանց խնդրում են գնահատել մեղադրող կողմի ներկայացրած ապացույցների ուժն ու արժանահավատությունը: Եվ իսկապես, Դատարանը նշում է, որ 2003 թ-ի ակտի 125-րդ կետը հստակ պահանջում է գործը քննող դատավորից կանգնեցնել գործը, եթե քննելով ամբաստանյալի դեմ ուղղված գործի կարևորությունը, դատավորը գտել է, որ գրավոր վկայությունն այնքան անհամոզիչ է, որ դատապարտումն անապահով կլիներ:

135.  Դատարանը  նաև վստահ չէ, որ վերաքննիչ դատարանը ընդհանուր իրավունքի համակարգում, որտեղ երդվյալ ատենակալները իրենց վճիռը չեն հիմնավորում, չի կարողանա որոշել` արդյոք չստուգված վկայությունը եղել է ամբաստանյալի դատապարտման միակ կամ որոշիչ վկայությունը: Վերաքննիչ դատարանի դատավորներից սովորաբար պահանջվում է ստուգել` արդյոք ապացույցը ոչ պատշաճ ձևով է ընդունվել դատավարության ժամանակ և, եթե այդպես է, արդյոք դատապարտումը դեռևս ապահով է: Այդպես անելով` նրանք պետք է քննեն, ինտեր ալիա, գործում վիճարկվող վկայության նշանակալիությունը և պաշտպանության կողմի իրավունքները վնասելու աստիճանը: Այսպիսով` վերաքննիչ դատարանն ապահովված է ամեն ինչով քննելու` արդյոք չստուգված վկայությունը կարող է համարվել ամբաստանյալի դեմ ուղղված միակ կամ որոշիչ վկայությունը և թե արդյոք վարույթն ընդհանուր առմամբ արդար է եղել:

136. Դատարանը գտնում է, որ իր առջև եղած համեմատական նյութերը հաստատում են այս եզրակացությունը ընդհանուր իրավունքի տարբեր համակարգերում կանոնի կիրառման առնչությամբ (տե´ս վերը` կետ 63-87 և հատկապես Շոտլանդիայի գերագույն քրեական դատարանի մոտեցումը):

137. Դատարանը նաև նշում է այս համատեքստում, որ Ռ.-ն ընդդեմ Դեյվիսի գործում (տե´ս վերը` կետեր 49 և 50) Լորդերի պալատը միակ կամ որոշիչ կանոնի կիրառման ոչ մի ակնհայտ դժվարություն չի նկատել անանուն վկաների համատեքստում : Լորդ Բինգեմը նշել է, որ դատապարտումը, որը բացառապես կամ որոշիչ լինելու աստիճանով հիմնվել է անանուն վկաների գրավոր վկայության կամ ցուցմունքի վրա, արվել է դատավարության ժամանակ, որը չի կարող համարվել արդար, և որ «ավանդաբար այս տեսակետին է հանգել Անգլիայի ընդհանուր իրավունքը» (տե´ս Դեյվիսի գործով վճռի 25-րդ կետը): Լորդերի պալատն այն եզրակացության է եկել, որ Դեյվիսի գործում անանուն վկայի վկայությունը ոչ միայն եղել է միակ կամ որոշիչ հիմքը, որի վրա հիմնված ամբաստանյալը կարող էր դատապարտվել, այլ նաև որ արդյունավետ խաչաձև հարցաքննության իրավունքն է խաթարվել: Դեյվիսի գործով որոշումը հանգեցրել է 2009թ-ի Կորոներների և արդարադատության մասին ակտում այն պահանջի ամրագրմանը, համաձայն որի որոշելիս` արդյոք անանուն վկայի վկայությունը թույլատրելի համարել, թե ոչ, դատավորը, ինտեր ալիա, պետք է հաշվի առնի` արդյոք վկայի տված ցուցմունքը կարող է լինել ամբաստանյալի դեմ ուղղված միակ կամ որոշիչ վկայությունը (տե´ս վերը` կետ 46):

138. Այս առնչությամբ Դատարանը նաև նշում է, որ ամբաստանյալի լռությունն իր դեմ օգտագործելու համատեքստում Դատարանը կիրառել է կանոն, համաձայն որի լռելու իրավունքի հետ անհամատեղելի կլիներ բացառապես կամ հիմնականում հիմնել դատապարտումը ամբաստանյալի լռության կամ հարցերին պատասխանելուց կամ էլ վկայություն տալուց հրաժարվելու վրա (տե´ս Ջոն Մուրեյն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության գործով վճիռը, 1996թ փետրվարի 8, կետ 47, վճիռների և որոշումների զեկույցներ 1996-I. Քոնդրոնն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության գործով վճիռը, թիվ 35718/97, կետ 56, ՄԻԵԴ 2000-V):

139. Դատարանը նմանապես չի կարող ընդունել երրորդ փաստարկն առ այն, որ միակ կամ որոշիչ կանոնը հիմնված է այն ենթադրության վրա, որ բոլոր գրավոր վկայությունները, որոնք խիստ կարևոր են գործի համար, անվստահելի են կամ չեն կարող պատշաճ ձևով գնահատվել, եթե չեն ստուգվել խաչաձև հարցաքննության միջոցով: Այն ավելի շատ հիմնված է այն սկզբունքի վրա, որ որքան մեծ է վկայության կարևորությունը, այնքան մեծ է ամբաստանյալի նկատմամբ անարդարության հավանականությունը թույլ տալիս, որ վկան մնա անանուն կամ չներկայանա դատավարությանը և այնքան ավելի մեծ պահանջ է զգացվում ներկայացնելու երաշխիքներ երաշխավորելու, որ վկայությունն ակնհայտորեն վստահելի է կամ, որ դրա վստահելիությունը կարող է պատշաճ ձևով ստուգվել և գնահատվել:

140. Կոստովսկին ընդդեմ Նիդերլանդների գործով վճռում, 1989թ նոյեմբերի 20, (Series A, no. 166), որտեղ ընդունվել է, որ դիմումատուի դատապարտումը որոշիչ լինելու աստիճանով հիմնվել է և´ անանուն, և´ բացակա վկաների վկայության վրա, դատարանը շեշտել է (վճռի 42-րդ կետում). 

«Ամբաստանյալին մեղադրող վկայությունը կամ այլ հայտարարություններ կարող են միտումնավոր անճշմարտացի կամ պարզապես սխալ լինել և պաշտպանության կողմը դժվար թե կարողանա դա ցույց տալ, եթե վերջինս չունի տեղեկություն, որով կարելի կլիներ ստուգել հեղինակի վստահելիությունը կամ կասկածի տակ դնել նրա արժանահավատությունը: Այսպիսի իրավիճակներում առկա վտանգներն ակնհայտ են»:

Դատարանը նաև գտել է, որ չնայած գործը քննող դատարանները զգուշություն են ցուցաբերել գնահատելիս վիճարկվող գրավոր վկայությունները, սա դժվար թե համարվեր ուղղակի զննման պատշաճ փոխարինում: Այսպիսով` այն եզրակացրել է, որ վկայության օգտագործումը ներառում է պաշտպանության կողմի իրավունքների սահմանափակումներ, որոնք անհամատեղելի են 6-րդ հոդվածում ամրագրված երաշխիքների հետ:

141. Հաջորդող` Դորսոնի գործում, մեջբերված վերևում, Դատարանը գտել է, որ գործում երկու վկաների անանունությունը պաշտպանության կողմի համար «դժվարություններ է ստեղծել», որոնք քրեական դատավարությունը չպետք է ներառի, բայց նաև նշել է, որ խախտում չի կարող արձանագրվել, եթե պաշտպանության կողմի վնասները բավարար կերպով հավասարակշռվել են հետագա վարույթների ժամանակ (վճռի 72-րդ կետը): Հետո այն գտել է, որ ի տարբերություն Կոստովսկու գործի, պաշտպանության կողմը կարողացել է վիճարկել անանուն վկաների վստահելիությունը (կետեր 73 և 75): Ավելին, իր այն հայտարարությունից հետո, որ դատապարտումը չպետք է բացառապես կամ որոշիչ լինելու աստիճանի հիմնվի անանուն վկաների վրա, Դատարանը ընդգծել է, որ «վկայությանը, որը ձեռք է բերվել վկաներից այնպիսի պայմաններում, որոնց դեպքում պաշտպանության կողմի իրավունքները չեն կարող պաշտպանվել այն աստիճանի, որը  սովորաբար պահանջվում է Կոնվենցիայով, պետք է վերաբերվել մեծ խնամքով» (կետ 76):

142. Հարգելով Կառավարության վերջնական փաստարկը` Դատարանն այն կարծիքի է, որ միակ կամ որոշիչ կանոնը հիմնավորող երկու փաստարկները, որոնք բերվել են Դորսոնի գործով վճռում, մնում են վավեր: Նախ` Դատարանը պատճառ չի տեսնում հեռանալու Կոստովսկու գործով վճռի եզրակացությունից, համաձայն որի ամբաստանյալի դեմ ուղղված մեղադրական վկայությունը կարող է լինել «միտումնավոր անճշմարտացի կամ պարզապես սխալ»: Ավելին, երդման ներքո չտրված վկայությունները, որոնք արվել են վկաների կողմից, որոնք չեն կարող հարցաքննվել, հաճախ նրանց անառարկելի կամ համոզիչ են թվում և, ինչպես դատավոր Սեդլին է նշել, որ «գայթակղիչ լինելու աստիճանի հեշտ» է եզրակացնել, որ ամբաստանյալը չի կարող դատապարտվել (տե´ս վերը` կետ 115): Փորձը ցույց է տալիս, որ վկայության վստահելիությունը, այդ թվում վկայությունը, որը կարող է անառարկելի կամ համոզիչ թվալ, կարող է բոլորովին այլ կերպ երևա, երբ որ ենթարկվի մանրամասն քննման: Վտանգները, որոնք առկա են չստուգված ասեկոսե ապացույց ներկայացնելը թույլ տալու մեջ, շատ ավելի են մեծանում, եթե այդ ապացույցը ամբաստանյալի դեմ ներկայացված միակ կամ որոշիչ ապացույցն է: Ինչ վերաբերում է երկրորդ փաստարկին, ամբաստանյալը չպետք է դրվի այնպիսի իրավիճակում, որտեղ նա զրկվում է իրեն պաշտպանելու իրական հնարավորությունից` չկարողանալով վիճարկել իր դեմ հարուցված գործը: Դատաքննությունը պետք է երաշխավորի, որ ամբաստանյալի` 6-րդ հոդվածով ամրագրված իրավունքները անընդունելիորեն չսահմանափակվեն և որ նա կարողանա արդյունավետորեն մասնակցել դատավարությանը (տե´ս Թ-ն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության գործով վճիռը, թիվ 24724/94, կետ 83, 1999թ դեկտեմբերի 16. Ստանֆորդն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության գործով վճիռը, 1994թ փետրվարի 23, կետ 26, (Series A no. 282-A)): Դատարանի գնահատականն առ այն, թե արդյոք քրեական դատավարությունը արդար է եղել, չի կարող կախված լինել միայն այն բանից, թե արդյոք ամբաստանյալի դեմ ներկայացված վկայությունը պրիմա ֆացի թվում է վստահելի, եթե վկայությունն ընդունելուց հետո այն վիճարկելու միջոցներ չկան:

143. Այս իսկ պատճառներով դատարանը հետևողականորեն գնահատել է ամբաստանյալի` վկային քննելու հնարավորության բացակայության ազդեցությունը իր դատավարության ընդհանուր արդարության վրա: Այն միշտ անհրաժեշտ է համարել  չստուգված վկայության կարևորության քննումը, որը նպատակ ունի որոշել` արդյոք ամբաստանյալի իրավունքները անընդունելիորեն սահմանափակվել են (տե´ս, ինչպես նախորդ օրինակներում, Անտերպերտինժերի գործով վճիռը, մեջբերված վերևում, և Բրիկմոնտն ընդդեմ Բելգիայի գործով վճիռը, հուլիսի  7, 1989թ (Series A no. 158 և, ավելի վերջերս, Կորնևը և Կարպենկոն ընդդեմ Ուկրաինայի գործով վճիռը, թիվ 17444/04, կետեր 54−57, հոկտեմբերի 21, 2010թ. Կական ընդդեմ Ալբանիայի գործով վճիռը, թիվ 44023/02, կետեր 112−116, դեկտեմբերի 8, 2009թ. Գույուրին ընդդեմ Ֆրանսիայի գործով վճիռը, թիվ 62236/00, կետեր  57−62, հունիսի 22, 2006թ. և Ա.Մ.−ի, Կրասնիկի, Լուկայի և Սաիդի գործով վճիռը, բոլորը մեջբերված վերևում):

Հանձնաժողովը նույն մոտեցումն է դրսևորել իր նախադեպային իրավունքում (տե´ս, Հանձնաժողովի ավելի վաղ գործերի թվում, X.−ն ընդդեմ Ավստրիայի, թիվ 4428/70, 1972թ−ի հունիսի 1−ի որոշում, հավաքածու 40, էջ 1.  X.−ն ընդդեմ Բելգիայի, թիվ  8417/78, 1979թ−ի մայիսի 4−ի որոշում, Դ.Ռ. էջ 16, էջ 205. X.−ն ընդդեմ Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության, թիվ 8414/78,  1979թ−ի հուլիսի 4−ի որոշում, Դ.Ռ. 17, էջ 231. և Ս−ն ընդդեմ Գերմանիայի Դաշնային Հանրապետության, թիվ 8945/80,  1983թ−ի դեկտեմբերի 13−ի որոշում, Դ.Ռ. 39, էջ 43):

Միևնույն ժամանակ Դատարանը միշտ մեկնաբանել է 6−րդ հոդվածի 3−րդ կետը վարույթի արդարության ընդհանուր քննման համատեքստում (տե´ս Սալդուսն ընդդեմ Թուրքիայի գործով վճիռը, թիվ 36391/02, կետ 50, նոյեմբերի 27, 2008թ):

144. Ավանդաբար քննելիս 6−րդ հոդվածի 3−րդ կետի հետ կապված բողոքները Դատարանը քննել է, թե արդյոք ընդհանուր դատավարությունն արդար է եղել` հաշվի առնելով այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են օրենքով սահմանված երաշխիքների կիրառումը, պաշտպանության կողմին տրված դատավարական հնարավորությունները` ուղղված առաջացած վնասների հավասարակշռմանը, և ձևը, որով գործը քննող դատավորը ընդհանուր առմամբ վարել է գործի քննությունը (տե´ս, օրինակ, Ջոն Մուրեյն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության գործով վճիռը, մեջբերված վերևում):

145. Նաև գործերում, որոնք առնչվում էին պաշտպանության կողմից ապացույցը թաքցնելուն` ոստիկանական աղբյուրները պաշտպանելու նպատակով, Դատարանը ներպետական դատարաններին է թողել որոշելու այն հարցը, թե արդյոք պաշտպանության կողմի իրավունքները պետք է զոհաբերվեն հանուն հանրային շահի, և սահմանափակվել է ճշտելով` արդյոք դատական մարմինների համար նախատեսված ընթացակարգերը պատշաճ երաշխիքներով բավարար կերպով հավասարակշռում են պաշտպանության կողմի իրավունքների սահմանափակումները: Այն փաստը, որ որոշակի ապացույց հասանելի չէր դարձել  պաշտպանության կողմի համար, չէր դիտվում, որ ինքնաբերաբար հանգեցնում է 6−րդ հոդվածի 3−րդ կետի խախտման  (տե´ս, օրինակ, Ռոուը և Դեյվիսն ընդդեմ Միացյալ Թագավորության գործով վճիռը, թիվ 28901/95, ՄԻԵԴ 2000− II): Նմանապես Սալդուզի գործում, մեջբերված վերևում, կետ 50, Դատարանն ընդգծել է, որ 6−րդ հոդվածի 3 (գ) կետով սահմանված` իրավական օժանդակության իրավունքը 6−րդ հոդվածի 1−ին կետում ամրագրված քրեական վարույթում արդար դատաքննության հասկացության տարրերից մեկն է:

146. Դատարանն այն կարծիքի է, որ միակ կամ որոշիչ կանոնը նույնպես պետք է այս կերպ կիրառվի: Սխալ կլիներ արդարության հարցերը քննելիս այս կանոնը կիրառել ոչ ճկուն կերպով:  Սխալ կլիներ նաև, եթե Դատարանն ամբողջությամբ անտեսեր գործին առնչվող իրավական համակարգի առանձնահատկությունները և, մասնավորապես, այդ համակարգում գործող ապացուցման կանոնները, նույնիսկ եթե դատավորի մեկնաբանություններն այլ բան են առաջարկում (տե΄ս, օրինակ, Լուկայի գործով վճիռը, մեջբերված վերևում, կետ 40): Այս կերպ վարվելը կվերածեր կանոնը մի բութ ու տձև գործիքի, որը դեմ է այն ավանդական ձևին, որով Դատարանը մոտենում է դատավարության ընդհանուր արդարության հարցին, որպեսզի արդյունավետ արդարադատություն իրականացնելիս հավասարակշռել ամբաստանյալի, տուժողի, վկաների և հանրային շահերը:

(c) Միակ կամ որոշիչ կանոնի վերաբերյալ ընդհանուր եզրակացություններ

147. Ուստի Դատարանը եզրակացնում է, որ այն դեպքում, երբ ասեկոսե ապացույցը հանդիսանում է ամբաստանյալի դեմ ներկայացված միակ կամ որոշիչ վկայությունը, դրա ընդունումը որպես վկայություն ինքնաբերաբար չի հանգեցնում 6-րդ հոդվածի 1-ին կետի խախտման: Միևնույն ժամանակ այն դեպքում, երբ դատապարտումը բացառապես կամ որոշիչ աստիճանի հիմնված է բացակա վկաների վկայության վրա, Դատարանը պետք է գործը լավագույնս մանրակրկիտ վերլուծության ենթարկի: Այսպիսի վկայության ընդունման հետ կապված վտանգի պատճառով այդ մանրակրկիտ վերլուծությունը ուժեղ դատավարական երաշխիքների համակցությամբ կդառնա հավասարակշռող կարևոր գործոն է, ինչպես Լորդ Մանսն է նշել Ռ.-ն ընդդեմ Դեյվիսի գործում(տես վերը, կետ 50): Յուրաքանչյուր գործում կարևորագույն հարցը բավարար կերպով հավասարակշռող գործոնների առկայությունն է, այդ թվում միջոցների, որոնք թույլ կտան այդ ապացույցի վստահելիության արդար և պատշաճ գնահատում: Սա թույլ կտար, որ դատապարտումը հիմնվի այսպիսի վկայության վրա միայն այն դեպքում, երբ այն բավարար կերպով վստահելի է` հաշվի առնելով դրա կարևորությունը գործում:

(«դ») 1988 և 2003թթ ակտերում առկա դատավարական երաշխիքները

148. Ուստի Դատարանը տեղում կքննի հավասարակշռող միջոցները Անգլիայի օրենսդրության մեջ` հաշվի առնելով ժամանակային գործոնը: Դատարանը գտնում է, որ ըստ 1988 և 2003թթ ակտերով նախատեսված պայմանների վկաների բացակայությունը պետք է արդարացվի  և մտնի սահմանված կատեգորիաներից մեկի մեջ (տե΄ս 1988թ-ի ակտի 23-րդ և 2003թ-ի ակտի 116-րդ բաժինները, վերը` 41-րդ և 44-րդ կետերում): Ինչ պատճառով էլ վկան բացակայած լինի, նրա գրավոր վկայությունն անընդունելի է, եթե վկան ոչ միայն չի ներկայացել, այլև անանուն է:

Ավելին, այն դեպքում, երբ բացակայության պատճառը վախն է, համաձայն 2003թ-ի ակտի, գործը քննող դատավորը կարող է թույլ տալ, եթե նա գտնում է, որ վկայության ընդունումը բխում է արդարադատության շահերից և նա պետք է որոշի՝ արդյոք կարող են հատուկ միջոցներ ձեռք առնվել թույլ տալու, որ վկան կենդանի վկայություն տա: Այսպիսի դեպքերում գործը քննող դատավորը պետք է հաշվի առնի դժվարությունները, որոնց առջև  կարող է կանգնել ամբաստանյալը, երբ վիճարկի չներկայացած վկայի գրավոր վկայությունը: 

149. 2003թ-ի ակտում նաև սահմանված է, որ ինչ պատճառով էլ որ լինի վկայի բացակայությունը, վկայությունը տվողի արժանահավատությանն ու հետևողականությանն առնչվող ապացույց կարող է ընդունվել նույնիսկ այն դեպքում, երբ այն անընդունելի կլիներ, երբ վկան վկայություն տված լիներ անձամբ: Գործը քննող դատավորն իր հատուկ հայեցողությամբ կարող է մերժել ընդունել ասեկոսե ապացույցը, եթե համոզվում է, որ դրա բացառումը ավելի տեղին է, քան դրա ընդունումը: Առանձնակի նշանակություն ունի 2003թ-ի ակտի պահանջը, համաձայն որի գործը քննող դատավորը պետք է դադարեցնի գործի քննությունը, եթե համոզված է, որ ամբաստանյալի դեմ հարուցված գործը «մասամբ կամ ամբողջությամբ» հիմնված է ասեկոսե ապացույցի վրա, որն ընդունվել է համաձայն 2003թ-ի ակտի, այն պայմանով, որ դատավորը նաև վստահ լինի, որ վիճարկվող վկայությունը այնքան անհամոզիչ է, որ գնահատելով դրա կարևորությունը ամբաստանյալի դեմ հարուցված գործում, դատապարտումը կլիներ անապահով: 

150. Դատարանը նշում է նաև, որ բացի յուրաքանչյուր ակտում առկա երաշխիքներից, Ոստիկանության և քրեական ապացույցի մասին 1984թ-ի ակտի 78-րդ բաժինը նախատեսում է ընդհանուր հայեցողություն` բացառելու ապացույցը,, եթե դրա ընդունումը դատավարության արդարության վրա կունենար այնպիսի վնասակար ազդեցություն, որը չպետք է թույլ տրվեր: Եվ վերջապես, ընդհանուր իրավունքը պահանջում է գործը քննող դատավորից երդվյալ ատենակալների  տալ ապացուցման բեռի վերաբերյալ ավանդական ուղղորդումը և նրանց տեղեկացնել ասեկոսե ապացույցի վրա հիմնվելու վտանգների մասին:

151. Դատարանը գտնում է, որ երաշխիքները, որոնք ամրագրված են 1988 և 2003թթ-ի ակտերում, ինչպես նաև Ոստիկանության և քրեական ապացույցի մասին ակտի 78-րդ բաժնով և ընդհանուր իրավունք, սկզբունքորեն ուժեղ երաշխիքներ են` նախատեսված երաշխավորելու արդարությունը: Մնում է քննել, թե ինչպես են այս երաշխիքները կիրառվել սույն գործերում: